| Canizzaro reakcja | ||
| reakcja charakterystyczna dla aldehydów aromatycznych, jednoczesnego utleniania się jednej cząsteczki związku kosztem redukcji drugiej cząsteczki, reakcja dysproporcjonowania | ||
| celobioza | ||
| produkt niecałkowitej hydrolizy celulozy, dwucukier (D(+)glukoza powiązana β-glikozydowo) | ||
| celuloza | ||
| polisacharyd, głównie D(+)glukoza powiązana β-glikozydowo, niektóre grupy OH zmetylowane, podstawowy materiał konstrukcyjny tkanki roślinnej (drewno) | ||
| cerezyna | ||
| oczyszczony wosk ziemny, mieszanina rozgałęzionych węglowodorów | ||
| chinolina | ||
heterocykliczny związek, pochodna naftalenu z atomem azotu wbudowanym w pozycji α |
||
| chinon | ||
| produkt utlenienia (odwodornienia) hydrochinonu. W wielu barwnikach układ ten odpowiedzialny za powstanie barwy związku (tzw. chromofor) - (patrz fenoloftaleina) | ||
| chityna | ||
| wielocukier, główny składnik pancerzyków skorupiaków i owadów | ||
| chlorany | ||
| sole kwasu chlorowego HClO3; silne
utleniacze powstające przez działanie chloru na gorące alkalia 6NaOH + 3Cl2 = NaClO3 + 5NaCl + 3H2O |
||
| chlorek amonowy | ||
| salmiak, NH4Cl, produkt reakcji amoniaku z chlorowodorem, łatwo sublimuje | ||
| chlorek winylu | ||
| mono-chloroeten, chlorek etylenu, CH2=CH-Cl, monomer popularnego tworzywa PCV (polichlorek winylu) | ||
| chlorek kwasowy | ||
| bardzo reaktywna pochodna kwasów organicznych, grupa hydroksylowa (OH) w ugrupowaniu karboksylowym (COOH) zostaje zastąpiona chlorem (—C(=O)Cl). Wyjściowy produkt wielu reakcji. | ||
| chlorowodorki amin | ||
sole nieorganiczne organicznych zasad - amin. Tworzą się poprzez przyłączenie protonu kwasu do wolnej pary elektronowej azotu(-3), dając tym sposobem kation tworzący parę jonową z anionem kwasu (np. Cl-)![]() |
||
| chlorowodór | ||
| gazowe połączenie chloru i wodoru, wiązanie niejonowe!!
Roztwór wodny znany pod nazwą kwasu solnego, pod wpływem silnie polarnej wody chlorowodór zamienia się w
silny elektrolit (kwas) i dysocjuje na jony hydroniowe i chlorkowe. Podstawowa reakcja otrzymywania polega na działaniu kwasu siarkowego na sól kuchenną (chlorek sodu NaCl). Można go też otrzymać w reakcji bezpośredniej spalając chlor w wodorze. |
||
| cholesterol | ||
cykliczny wielkocząsteczkowy alkohol,
przedstawiciel steroidów zwierzęcych, występuje głównie w tłuszczach zwierzęcych.![]() |
||
| chromatografia | ||
| metoda analityczna, występująca w odmianach wielu technik (chromatografia cienkowarstwowa, kolumnowa, gazowa cieczowa HPLC, elektrokapilarna itd.), głównie służąca do rozdzielania i identyfikacji składników złożonych mieszanin związków, najczęściej organicznych. Generalna zasada polega na wykorzystaniu różnego powinowactwa składników rozdzielanej mieszaniny do dwóch faz: ruchomej (ciecz, gaz), która odpowiada za transport substancji, i nieruchomej (stacjonarnej - ciało stałe lub ciecz osadzona na ciele stałym). Poszczególne substancje przepływając wraz z fazą ruchomą są częściowo adsorbowane w fazie nieruchomej, co w efekcie daje różną średnią szybkość poruszania się różnych substancji w danym układzie faz. Prowadzi to w konsekwencji do pojawiania się różnych substancji w różnym czasie u wylotu układu. | ||
| ciekłe kryształy | ||
| ciecze, które najczęściej z powodu charakterystycznej budowy cząsteczki wykazują regularne ułożenie cząsteczek w stanie płynnym (stąd nazwa - kryształy, bo regularne ułożenie cząsteczek jak w krysztale a nie chaotyczne jak w cieczy). Ze względu na wiele ciekawych właściwości fizycznych i fizykochemicznych znalazły zastosowania praktyczne w wielu dziedzinach. Najpopularniejsze, to ekrany kalkulatorów, zegarków i monitorów, gdzie wykorzystuje się zmianę skręcalności optycznej pod wpływem napięcia elektrycznego. | ||
| ciepło reakcji | ||
| efekt cieplny reakcji, ilość energii pobrana
(endotermiczne reakcje) lub oddana (reakcje egzotermiczne) do otoczenia, umownie przeliczana na warunki reakcji
standardowe (25°C i 1 atm). Ciepło reakcji przy założeniu stałej objętości równa się różnicy energii wewnętrznych produktów i substratów, ciepło reakcji przy stałym ciśnieniu równe jest zmianie entalpii układu. |
||
| ciepło rozpuszczania | ||
| ilość energii pobranej lub oddanej do układu na drodze ciepła w procesie rozpuszczania 1 mola substancji | ||
| ciepło tworzenia | ||
| ilość energii wymienionej z otoczeniem w trakcie tworzenia 1 mola substancji w warunkach standardowych (25°C i 1 atm, substancja zaś jest w stanie skupienia i ew. odmianie alotropowej odpowiadającej tym warunkom) z substancji prostych (pierwiastków). Umownie przyjęto, że ciepło tworzenia substancji prostych wynosi zero. | ||
| ciśnienie | ||
| wielkość fizyczna określająca siłę działającą na jednostkę powierzchni. W przypadku gazów siła ta jest związana z ilością cząsteczek gazu i ich średnią szybkością (a więc temperaturą gazu), powstaje ona bowiem jako skutek uderzeń cząsteczek gazu o ścianki naczynia. | ||
| ciśnienie krytyczne | ||
| najniższe ciśnienie, pod którym jest jeszcze możliwe skroplenie danego gazu (patrz też temperatura krytyczna i punkt krytyczny ) | ||
| ciśnienie normalne | ||
| ciśnienie absolutne równe 1 atmosferze fizycznej, jeden z parametrów warunków normalnych | ||
| ciśnienie osmotyczne | ||
| ciśnienie, jakie musi panować w naczyniu z
roztworem, oddzielonym błoną półprzepuszczalną od czystego rozpuszczalnika, aby ten ostatni nie wnikał do
roztworu. Ciśnienie panujące w naczyniu z roztworem oddzielonym od rozpuszczalnika błoną półprzepuszczalną w momencie uzyskania równowagi między ilością cząsteczek rozpuszczalnika dyfundującego na zewnątrz naczynia i ilością przenikającą do wewnątrz w zjawisku osmozy (wyrównywania stężeń po obu stronach błony półprzepuszczalnej). Ciśnienie osmotyczne zależy przede wszystkim od stężenia niezależnych elementów w roztworze. Takie samo ciśnienie osmotyczne będzie panowało w roztworze 0,1 molowego roztworu NaCl jak i 0,2 molowego roztworu glukozy czy 0,4 molowego roztworu substancji nie dysocjującej a tworzącej w 100% dwucząsteczkowe asocjaty, bowiem we wszystkich tych roztworach stężenie niezależnie poruszających się cząstek będzie takie samo - 0,2M (jonów, cząsteczek, asocjatów). |
||
| ciśnienie parcjalne | ||
| prężność, ciśnienie cząstkowe. Udział ciśnienia
danego składnika mieszaniny gazowej w ciśnieniu całkowitym tej mieszaniny. Ciśnienie całkowite równa się
sumie ciśnień parcjalnych wszystkich składników gazowej mieszaniny (prawo Daltona). Ciśnienie, jakie wywierałby dany składnik mieszaniny gazowej gdyby sam wypełniał całą przestrzeń zajętą przez mieszaninę (oczywiście będąc w takiej samej ilości w jakiej jest w mieszaninie). |
||
| cukry | ||
| związki naturalne o ogólnym wzorze (CH2O)n,
skąd bierze się ich nazwa zwyczajowa węglowodany. Są to wielowodorotlenowe aldehydy (ogólna nazwa aldozy) lub ketony (ketozy), najważniejsze o łańcuchach pięcio- (pentozy) lub sześcio- (heksozy) węglowych. Dzielą się na cukry redukujące (płyn Fehlinga) i nieredukujące.
Mogą występować w postaci monosacharydów (monocukrów, np. glukoza, fruktoza), oligosacharydów (głównie
dwucukrów, np. sacharoza, laktoza) i polisacharydów (wielocukrów, policukrów np. skrobia, celuloza). W cukrach
złożonych cząsteczki monosacharydów łączą się wiązaniami glikozydowymi (grupa aldehydowa jednego
monosacharydu z grupa hydroksylową drugiego), przy czym mogą to być cząsteczki tego samego monocukru (np.
glukoza w skrobi) lub różnych monocukrów (glukoza i fruktoza w sacharozie). W cząsteczce cukru występuje na ogół kilka węgli asymetrycznych (o czterech różnych podstawnikach), powodując zjawisko izomerii optycznej, wraz z istnieniem form anomerycznych i diastereoizomerycznych a fizycznie wywołując zjawisko skręcalności przez roztwory cukrów płaszczyzny światła spolaryzowanego. |
||
| cyjanowodór | ||
| silnie toksyczny gaz o charakterystycznym zapachu gorzkich migdałów. Wodny roztwór jest słabym kwasem (kwas pruski), dającym sole - cyjanki (KCN - cyjanek potasu), które hydrolizując w roztworze wodnym wytwarzają wolny kwas cyjanowodorowy, łatwo ulatniający się z roztworu. Proces ten staje się gwałtowny po dodaniu do roztworu cyjanków silnego kwasu, wypierającego HCN z jego soli. Roztwory cyjanków rozpuszczają sole srebra, stąd w początkowym okresie fotografii były stosowane jako utrwalacze obrazu srebrowego (usuwania nienaświetlonych soli srebra z emulsji fotograficznej). Później zastąpione nietoksycznym tiosiarczanem sodu. Tiosiarczan sodu stanowi również odtrutkę na kwas cyjanowodorowy, reagując z jonami CN i przetwarza je w nietoksyczne rodanki —SCN. | ||
| cytrynowy kwas | ||
| organiczny kwas trójkarboksylowy, m.in. stosowany w przemyśle spożywczym i w farmacji, jako zakwaszacz do tabletek musujących w celu wytworzenia CO2 (saturacji) w reakcji z kwaśnym węglanem sodu | ||
| cząsteczkowość reakcji | ||
| ilość cząsteczek biorąca udział w elementarnym akcie reakcji. Ze względu na prawdopodobieństwo pojawienia się w jednym miejscu i w tym samym czasie kilku różnych cząsteczek o odpowiedniej dla danej reakcji energii rzadko kiedy reakcje wykazują się cząsteczkowością większą od trzech, najczęstsze są reakcje dwucząsteczkowe. | ||
| czerń platynowa | ||
| subtelnie rozdrobniona platyna osadzona najczęściej na nośniku, stosowana jako katalizator. Czernią platynową pokryta jest elektroda wzorcowej elektrody normalnej wodorowej | ||
| czteroboran sodowy | ||
| Na2B4O7.10H2O, boraks | ||
| czterochlorek węgla | ||
| niepalna ciecz o charakterystycznym zapachu, tetrachlorometan. Ze względu na symetryczną budowę charakteryzuje się zerowym momentem dipolowym, mimo silnej polaryzacji wiązań C–Cl. Popularny rozpuszczalnik organiczny, dobrze rozpuszcza tłuszcze. | ||