| sacharoza | ||
| dwucukier, złożony z glukozy i fruktozy, ulega fermentacji alkoholowej: C12H24O12 → 4C2H5OH + 4CO2 prawoskrętny, ogrzewany z kwasami mineralnymi przechodzi w cukier inwertowany (ulega hydrolizie). Ze wzglądu na specyficzną budowę należy do cukrów nieredukujących. |
||
| saletra | ||
| azotany metali I i II grupy,: saletra indyjska – KNO3 (saletra potasowa) saletra norweska – Ca(NO3)2 (saletra wapniowa) saletra amonowa – NH4NO3 saletra chilijska – NaNO3 (saletra sodowa) |
||
| salicylowy kwas | ||
sublimujące białe igły, kwas o-hydroksybenzoesowy, wyjściowy związek dużej grupy związków o zastosowaniu praktycznym (głównie leki - tzw. salicylany). Nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy wierzby - Salix, gdzie po raz pierwszy znaleziono związki z tej grupy. |
||
| salmiak | ||
| zwyczajowa nazwa chlorku amonu NH4Cl | ||
| saturacja | ||
| proces nasycania cieczy gazem (woda sodowa, tabletki musujące, gdzie CO2 wysycający roztwór leku powstaje poprzez reakcję kwasu, najczęściej cytrynowego, z kwaśnym węglanem sodu) | ||
| sączenie | ||
| proces oddzielania części stałych z zawiesiny w cieczy (np. osad wytrącony z roztworu), polegający na przepuszczeniu zawiesiny przez porowaty materiał (bibułę, spiek szklany, warstwa włókniny) zatrzymujący cząstki stałe a przepuszczający ciecz. | ||
| sedymentacja | ||
| proces samorzutnego opadania cząstek stałych z zawiesiny pod wpływem sił grawitacji ziemskiej. Po zakończonym procesie sedymentacji można ciecz znad osadu ostrożnie oddzielić od osadu (dekantacja). | ||
| SEM | ||
| skrót od Siła ElektroMotoryczna, różnica potencjałów elektrod ogniwa otwartego, tzn. takiego, z którego nie jest pobierany prąd. SEM zależy od budowy ogniwa i temperatury, teoretycznie nie zależy od czasu pracy ogniwa.(więcej). Warunek nie pobierania prądu z ogniwa w czaie pomiaru SEM jest konieczny dlatego, że w czasie przepływu prądu następuje spadek napięcia także na oporze wewnętrznym ogniwa i zmierzone napięcie jest mniejsze od SEM o tę wartość. | ||
| siarczan barowy | ||
| bardzo słabo rozpuszczalna biała substancja, ze względu na duże jądra atomów baru używana jako kontrastowe wypełnienie przewodu pokarmowego w czasie prześwietlenia promieniowaniem rentgenowskim. Jony Ba2+ są bardzo silnie toksyczne, lecz rozpuszczalność tego związku jest tak słaba, że nie jest on toksyczny dla organizmu. Ze względu na niski iloczyn rozpuszczalności siarczanu baru rozpuszczalne sole baru (BaCl2) używane są jako odczynnik wytrącający jony siarczanowe(VI). | ||
| siarczan miedziowy | ||
| bezwodny jest białym, krystalicznym proszkiem, po uwodnieniu (CuSO4.5H2O) przyjmuje zabarwienie niebieskie. Popularny odczynnik (reakcje wykrywające glikole, substancje redukujące i białka - reakcja biuretowa) | ||
| siarczan wapniowy | ||
| patrz gips | ||
| siarczki | ||
| sole kwasu siarkowodorowego. Z metalami (poza I i II grupą) dają nierozpuszczalne sole, o barwie od żółtej poprzez brunatną do czarnej | ||
| silany | ||
| związki krzemu i wodoru, analogi alkanów | ||
| silikony | ||
| polimery krzemowe, charakteryzuje je łańcuch -Si-O-Si-O-Si- z dołączonymi do atomów krzemu rodnikami organicznymi wiązaniem Si-C. Ze względu na stopień polimeryzacji i stopień usieciowienia występują w postaci kauczuków silikonowych, żywic i olejów. | ||
| siloksany | ||
| związki krzemowe zawierające ugrupowanie Si-O-Si | ||
| siła elektromotoryczna | ||
| patrz SEM | ||
| siły międzycząsteczkowe | ||
| siły działające między blisko siebie położonymi cząsteczkami, są to siły przyciągania i odpychania o charakterze elektrostatycznym (dipole cząsteczek), magnetycznym (niesparowane elektrony i momenty magnetyczne jąder atomowych) i inne, będące wynikiem chwilowych pozycji składników atomów i cząsteczek. Przy większych odległościach większe znaczenie mają siły przyciągania, przy mniejszych - odpychania. Siły te noszą ogólnie nazwę sił van der Waalsa i mają duże znaczenie w tłumaczeniu makrozjawisk, takich jak lotność pary, zjawisko wrzenia i krzepnięcia, temperatury wrzenia itp. | ||
| skrobia | ||
| policukier złożony z cząsteczek glukozy. Występuje w wielu roślinach jako materiał zapasowy. W zależności od pochodzenia występuje w postaci ziaren o charakterystycznym dla pochodzenia kształcie. Ze skrobi naturalnej można wydzielić dwie frakcje: nierozpuszczalną w wodzie amylopektynę i nieco lepiej rozpuszczalną amylozę (tzw. skrobię rozpuszczalną). Hydrolizuje na dekstrynę, maltozę, glukozę. Ulega fermentacji alkoholowej | ||
| soda | ||
| zwyczajowa nazwa, lub człon nazwy kilku związków sodu: soda, soda amoniakalna, soda kalcynowana - Na2CO3; soda krystaliczna Na2CO3·10H2O soda oczyszczana, soda do pieczenia - NaHCO3 soda kaustyczna, soda żrąca - NaOH |
||
| sole | ||
| klasa związków będących połączeniem metalu i reszty kwasowej, produkt reakcji zobojętniania. Sole słabych kwasów z silnymi zasadami w wodzie hydrolizują i mają odczyn zasadowy, podobnie sole słabych zasad z silnymi kwasami dają odczyn kwaśny. Sole słabych zasad ze słabymi kwasami hydrolizują, a odczyn zależy od wzajemnych relacji siły kwasowości i zasadowości (np. octan amonu daje, mimo hydrolizy, odczyn praktycznie obojętny, ze względu na podobną stałą dysocjacji kwasu octowego i wodorotlenku amonowego). Sole zawierające w budowie grupy hydroksylowe nazywamy solami zasadowymi [Mg(OH)Cl], zawierające proton solami kwaśnymi [NaHCO3]. Solami nazywamy także ogólnie połączenia związków o charakterze zasadowym (np. amin) ze związkami o charakterze kwaśnym (np. HCl). |
||
| solwatacja | ||
| zjawisko otaczania jonów, cząsteczek bądź cząstek przez dipole rozpuszczalnika, wynikające z polarności cząsteczek rozpuszczalnika i substancji solwatowanej. Solwatacja w wodzie nosi nazwę hydratacji. | ||
| sorbit (sorbitol) | ||
| alkohol sześciowodorotlenowy C6H8(OH)6 | ||
| spalanie | ||
| proces gwałtownego utleniania | ||
| spin | ||
| obrót elektronu wokół własnej osi, ze względu na posiadany ładunek powoduje powstanie momentu magnetycznego. W polu magnetycznym może przyjąć pozycję zgodną (+1/2) albo przeciwną (-1/2) do zwrotu sił zewnętrznego pola magnetycznego. | ||
| spirytus | ||
| pochodzące od łacińskiej nazwy spiritus vini - duch wina, określenie alkoholu etylowego otrzymanego przez destylację produktów fermentacji alkoholowej. W znaczeniu potocznym wysokoprocentowy roztwór spożywczego alkoholu etylowego. | ||
| status nascendi | ||
| łacińskie określenie chwili powstawania; in statu nascendi - w chwili powstawania, nietrwały stan atomów lub cząsteczek (najczęściej chodzi o jednoatomowe postacie dwuatomowych zazwyczaj gazów) charakteryzujący się szczególnie dużą aktywnością chemiczną. | ||
| stearyna | ||
| gliceryd, ester gliceryny i kwasu stearynowego (C17H35COOH). Substancja stała o t.top. 72°C. | ||
| stężenie | ||
| stosunek ilości substancji rozpuszczonej do ilości roztworu. W zależności od tego w jakich jednostkach wyrażamy te dwie wielkości rozróżniamy kilka definicji konkretnych rodzajów wyrażania stężeń. | ||
| strącanie osadu | ||
| czynność polegająca na dodaniu do roztworu substancji A innej substancji B (też najczęściej w postaci roztworu), która reagując z tą pierwszą da nierozpuszczalną, a więc wypadającą z roztworu w postaci osadu, substancję C. Rzadziej stosuje się wytrącanie osadu przez zmianę rozpuszczalnika (np. silne rozcieńczenie wodą alkoholowego roztworu substancji w wodzie nierozpuszczalnej). | ||
| suszenie | ||
| usuwanie z ciał stałych, cieczy i gazów wilgoci, tzn. niewielkich (rzędu paru procent) ilości wody. Suszenie ciał stałych może odbywać się przez utrzymywanie w podwyższonej temperaturze, w niskim ciśnieniu, w obecności silnie higroskopijnych substancji (CaCl2, H2SO4 stęż. P2O5 itp.) lub dowolnych kombinacji tych działań; ciecze zazwyczaj osusza się przez wytrząsanie z substancjami higroskopijnymi (zazwyczaj bezwodne sole, w szczególnie ważnych przypadkach suszenie metalicznym sodem; oczywiście środek suszący musi być nieaktywny w stosunku do suszonej cieczy); gazy przepuszcza się przez pochłaniające wodę ciecze (np. stężony roztwór NaOH) lub złoża czynnika suszącego, stałego (tu także obowiązuje oczywiście zasada nie reagowania suszonego gazu ze środkiem suszącym). | ||
| sublimacja | ||
| przejście ze stanu stałego w stan gazowy z pominięciem fazy ciekłej. | ||
| szczawiowy kwas | ||
| najprostszy kwas dwukarboksylowy (COOH)2. Z wapniem daje nierozpuszczalny szczawian wapnia. | ||
| szereg homologiczny | ||
| patrz homologi | ||
| szkła | ||
| bezpostaciowe ciała stałe otrzymane przez powolne ochłodzenie stopionej mieszaniny. Zwiększająca się w trakcie chłodzenia lepkość takiej mieszaniny prowadzi do otrzymania ciała stałego o strukturze cieczy (bezładnego ułożenia cząsteczek). Takie właściwości wykazuje krzemionka (SiO2, piasek), która jest najczęstszą bazą do otrzymywania szkieł różnego rodzaju. Różnego rodzaju szkła na bazie krzemionki powstają przez dodanie różnych substancji (sole Na, Pb, Ca, B itp.) w różnych ilościach, w zależności od oczekiwanych właściwości wytwarzanego szkła. | ||
| szkło wodne | ||
| roztwór wodny stopu krzemianu sodowego lub potasowego z krzemionką. | ||
| środki powierzchniowo czynne | ||
| emulgatory, tenzydy, substancje obniżające napięcie powierzchniowe. Najczęściej konieczne do utworzenia trwałej emulsji (maści, kremy, majonez) i zabiegów usuwania brudu, szczególnie "tłustego". | ||